Narcistisch Leiderschap: Over Alfawolven, Wederkerigheid en de Kracht die We Niet Mogen Verliezen

Waarom het populaire verhaal over narcisme in leiderschap gevaarlijk onvolledig is — en wat we er wél mee kunnen.

Het populaire narratief over narcistisch leiderschap gaat ongeveer zo: narcisten klimmen naar de top omdat ze charmant en manipulatief zijn. Eenmaal daar exploiteren ze de mensen om hen heen. De oplossing is ze herkennen en verwijderen. Dit verhaal is niet volledig onjuist. Maar het is gevaarlijk simplistisch. En die simplificatie richt echte schade aan — niet alleen aan de leiders die het verkeerd labelt, maar aan de organisaties die hun krachtigste veranderaars verliezen.

In de inleiding van Let’s Talk Leadership vatte ik het populaire beeld bewust samen: ‘Ze zijn allemaal narcisten. Ze kunnen niet voelen, niet afstemmen op anderen, en misbruiken graag de zwakkeren.’ Ik schreef die woorden om het narratief te benoemen, niet om het te onderschrijven. Want dit binaire wereldbeeld is simpelweg incorrect. En het is gevaarlijk. In Red de Alfawolf, het boek dat ik schreef met Martin Appelo, onderzoeken we narcisme in leiderschap vanuit een fundamenteel ander perspectief. (Lees de Engelse versie: Narcissistic Leadership.)

De Alfawolf: Kracht, Niet Ziekte

Wat doen narcistische trekken daadwerkelijk in een leiderschapscontext? Ze leveren energie. Ze leveren visie. Ze leveren de moed om een kamer binnen te lopen en te zeggen wat niemand anders durft te zeggen. Denk aan wat er gebeurt tijdens een crisis. Wanneer een organisatie bedreigd wordt, zoeken mensen instinctief iemand die zekerheid uitstraalt. Niet iemand die een commissie bijeenroept. Iemand die opstaat en zegt: ‘Volg mij.’ Die persoon heeft vrijwel altijd wat we klinisch als narcistische trekken zouden beschrijven. En op dat moment zijn die trekken geen pathologie — het zijn een overlevingsmechanisme voor het collectief.

Martin Appelo, klinisch psycholoog en mijn co-auteur, formuleert het precies: ‘Er zijn veel succesvolle leiders met narcisme, maar er zijn ook veel succesvolle leiders zonder narcisme, en er zijn heel veel mensen met een oersoepprobleem die later geen topper worden. Het gaat over risicoprofielen, niet over diagnoses.’ Narcisme bestaat op een spectrum. Elke leider die ik ooit heb begeleid heeft narcistische trekken. De vraag is niet of die trekken bestaan, maar wat de leider ermee doet.

Gepolijst versus Ongepolijst

In Red de Alfawolf introduceerden we het concept van de gepolijste versus ongepolijste alfawolf. Het onderscheid is niet tussen narcistische en niet-narcistische leiders. Het is tussen leiders die geleerd hebben hun narcistische energie te combineren met wederkerigheid, en leiders die dat niet hebben.

De ongepolijste alfawolf is de leider die iedereen herkent. Denk aan Steve Jobs die ingenieurs vertelde dat hun werk waardeloos was. Zlatan Ibrahimović die weigerde de bal af te spelen omdat hij zeker wist dat hij er zelf iets beters mee kon. De CEO die credits absorbeert en schuld distribueert. Zoals we in het boek schrijven: ‘Narcistische of ongepolijste alfawolven gaan vooral voor hun eigen belang. Onder het mom er te zijn voor de ander profileren zij bij voorkeur zichzelf. En als de ander niet applaudisseert, wordt hij uit de weg geruimd.’

De gepolijste alfawolf heeft het innerlijke werk gedaan. Nog steeds de drive, de visie, de bereidheid om te confronteren. Maar ook ontwikkelde wederkerigheid — het vermogen om anderen te zien niet als instrumenten van de eigen visie, maar als deelnemers aan een gedeelde onderneming. (Zie ook: Authority vs Legitimacy over hoe dit vertrouwen opbouwt.)

De Narcistische Cirkel

Martin beschrijft wat hij de narcistische cirkel noemt: een vroeg tekort aan wat hij oersoep noemt — de primordiale emotionele voeding die elk kind nodig heeft — gevolgd door narcistisch opblazen, gevolgd door een structureel tekort aan wederkerigheid. De cirkel is zelfversterkend: hoe meer de leider opblaast, hoe meer anderen zich terugtrekken, wat het oorspronkelijke geloof bevestigt dat anderen niet te vertrouwen zijn.

Twee varianten. Sommige leiders hadden te weinig oersoep — emotioneel verwaarloosd, te vroeg gedwongen tot autonomie. Martin beschrijft dit als de depressief narcistische dynamiek: ‘Als de ander er niet voor mij is, dan doe ik het wel alleen. En nu ik het alleen doe, heb ik jou niet meer nodig.’ Deze worden solistische performers: briljant, gedreven en fundamenteel eenzaam. Ze zijn vaak de beste crisisleiders, maar worstelen met de relationele eisen van vredestijdleiderschap.

Anderen hadden te veel oersoep — overmatig gevalideerd, nooit geleerd frustratie te verdragen. Zij werden leiders die verwachten dat de wereld hen dient en die meningsverschil als verraad ervaren.

Het Gevaar van het Binaire Verhaal

Het populaire narratief dat narcisme gelijkstelt aan toxiciteit creëert drie problemen. Ten eerste pathologiseert het kracht. Veel leiders die ik begeleid hebben jarenlang geprobeerd de kwaliteiten te elimineren die hen effectief maken. Dat is geen ontwikkeling — dat is amputatie.

Ten tweede creëert het een cultuur van middelmatigheid. De huidige trend om leiderschap exclusief te associëren met soft skills riskeert het kind met het badwater weg te spoelen. Zoals we in Red de Alfawolf betogen: het is niet of-of, maar en-en. Hard leiderschap is soms nodig maar moet op een gepolijste manier worden neergezet. Zonder hard skills ontstaat er een cultuur van middelmatigheid waarin verbinding een te grote stem heeft en confrontatie niet meer mag.

Ten derde verhindert het echte ontwikkeling. Wanneer je iemand labelt als narcist is de geïmpliceerde behandeling verwijdering. Maar wanneer je narcistische patronen begrijpt als een tekort aan wederkerigheid dat geadresseerd kan worden, verschuift het gesprek.

De Vier Leiderschapsscripts

Een van de kaders uit Red de Alfawolf is het concept van leiderschapsscripts. Een goede leider beschikt over vier scripts: de sensitieve alfawolf (die gevaar waarneemt en direct handelt), de zweefkrachtige inspirator (die boven de materie uitstijgt en richting geeft), de wederkerige bestuurder (die consolideert en respect verdient door gelijkwaardigheid), en de flexibele manager (die getimed van script wisselt). (Meer over de methode: De Marshall Goldsmith Aanpak.)

Narcistische leiders excelleren vaak in het alfawolf-script en het inspirator-script. Maar ze worstelen met het bestuurder-script — waar wederkerigheid essentieel is. Het doel van coaching is niet de alfawolf elimineren, maar het repertoire uitbreiden. Een leider die kan inspireren in crisis én samenwerken in vredestijd is oneindig waardevoller dan iemand die slechts één script beheerst.

Wat Werkelijk Werkt

Coaching van leiders met narcistische patronen gaat over het bijbouwen van wat ontbreekt: het vermogen tot wederkerigheid. In de stakeholder-centered aanpak creëren we condities waarin de leider de realiteit kan ontmoeten. We voeren vertrouwelijke interviews met stakeholders, brengen de kloof in kaart, en ontwerpen concrete gedragsveranderingen. Het kernleerpunt: gedragsverandering vereist geen inzicht in de oorsprong. Je hebt oefening, accountability en een gestructureerd proces nodig. (Het volledige veranderproces: Leadership Coaching for Senior Executives.)

De Spiegel

In Red de Alfawolf schrijven Martin en ik openlijk over onze eigen narcistische patronen. Ik herken bij mezelf het angstig narcistische patroon. Martin beschrijft zijn depressief narcistische patroon. We schreven niet over om kwetsbaarheid te performen maar omdat het belangrijkste dat ik heb geleerd dit is: elke leider draagt narcistische patronen, en degenen die ze erkennen zijn oneindig effectiever dan degenen die ze ontkennen.

De leiders die ik het meest bewonder zijn niet degenen zonder schaduw. Het zijn degenen die weten dat hun schaduw er is, die hem hebben benoemd, en die structuren hebben gebouwd om te voorkomen dat hij de dienst uitmaakt. Dat is de meest geavanceerde vorm van leiderschap die er is. Macht verandert niet wie je bent. Het vergroot wat er al was. De vraag is of je bereid bent te kijken — en of je iemand hebt die je de waarheid vertelt. Dat is Critical Friendship. (Lees ook: Leadership Loneliness en CEO Coaching Nederland.)

Arvid Buit is executive coach en oprichter van TRUE Leadership. Auteur van Let’s Talk Leadership en Red de Alfawolf (met Martin Appelo). Gecertificeerd door ICF, NOBCO, EMCC en APECS.